Klinik Psikolog Merve Ceren Güngör, Antalya’daki özel Sağlık Meslek Hizmet Biriminde ve online (uzaktan) görüşmeler aracılığıyla çocuk, ergen ve yetişkinlere Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat sorunları ve bunlara eşlik eden psikolojik güçlükler konusunda psikolojik destek sunmaktadır.
Bu yazıda; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) ne olduğu, belirtileri, çocuklarda, ergenlerde ve yetişkinlerde nasıl fark edilebileceği, akademik başarı üzerindeki etkileri, değerlendirme ve tanı süreci ile DEHB’ye yönelik online psikolojik destek hakkında merak edilen konuları ele alıyoruz.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); dikkat, dürtü kontrolü ve hareketlilik düzeyinde yaşanan güçlüklerle karakterize nörogelişimsel bir bozukluktur. Belirtiler çocukluk döneminde başlamakla birlikte ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde de devam edebilir. Bazı bireylerde ise DEHB tanısı daha ileri yaşlarda konulabilir.
DEHB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı bireylerde dikkat sorunları daha belirginken bazı bireylerde hiperaktivite ve dürtüsellik ön planda olabilir. Bazı kişilerde ise bu belirtiler birlikte görülebilir.
DEHB kapsamında görülebilen temel güçlükler şunlardır:
- Dikkati sürdürmekte ve odaklanmakta zorlanma
- Dürtüleri kontrol etmekte güçlük yaşama
- Yaşa ve gelişim düzeyine göre belirgin hareketlilik veya huzursuzluk
- Planlama, organize olma ve zamanı yönetmede zorlanma
- Görevleri başlatma ve sürdürmede güçlük yaşama
Dikkat Eksikliği Belirtileri Nelerdir? Nasıl Fark Edilir?
Dikkat sorunları özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde okul ve günlük yaşam içerisinde farklı şekillerde görülebilir. Ailelerin ve öğretmenlerin gözlemleyebileceği belirtiler arasında şunlar yer alabilir:
- Ders sırasında dikkatinin kolayca dağılması
- Uzun süre bir göreve odaklanmakta zorlanma
- Ödevleri veya verilen görevleri tamamlamakta güçlük çekme
- Verilen yönergeleri unutma veya eksik uygulama
- Sık sık eşyalarını kaybetme
- Defter, kitap veya okul malzemelerini düzenlemekte zorlanma
- Dikkatsizlik nedeniyle basit hatalar yapma
- Uzun süre zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınma veya bu görevleri erteleme
- Bir işe başlayıp tamamlamadan başka bir işle ilgilenmeye başlama
- Kendisiyle konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme
- Sınavlarda soruları tam okumadan cevaplama
- Zamanı planlamakta ve yönetmekte zorlanma
- Ders çalışmayı veya sorumluluklarını sürekli erteleme
Ancak bu davranışların zaman zaman görülmesi tek başına DEHB olduğu anlamına gelmez. Belirtilerin kişinin gelişim düzeyiyle uyumsuz olması, süreklilik göstermesi, birden fazla yaşam alanında ortaya çıkması ve akademik, sosyal veya günlük işlevselliği belirgin biçimde etkilemesi değerlendirme açısından önemlidir.
Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve DEHB Nasıl Görülür?
DEHB yalnızca çocukluk döneminde görülen bir durum değildir. Çocuklukta başlayan belirtiler ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde de devam edebilir. Yetişkinlikte hiperaktivite her zaman belirgin fiziksel hareketlilik şeklinde görülmeyebilir; içsel huzursuzluk, sürekli bir şeylerle meşgul olma ihtiyacı veya dinlenmekte zorlanma şeklinde yaşanabilir.
Yetişkinlerde DEHB ile ilişkili olarak;
- İşleri planlama ve organize etmede zorlanma
- Zaman yönetiminde güçlük yaşama
- Randevu, görev veya sorumlulukları unutma
- İşleri erteleme ve son ana bırakma
- Bir göreve odaklanmayı sürdürmekte zorlanma
- Sık sık eşya kaybetme
- Dürtüsel kararlar verme
- Aynı anda birçok işe başlayıp tamamlamakta güçlük çekme
gibi durumlar görülebilir.
Bu güçlükler kişinin iş veya eğitim yaşamını, günlük sorumluluklarını ve kişiler arası ilişkilerini etkileyebilir. Bununla birlikte benzer belirtiler farklı psikolojik veya tıbbi durumlarda da görülebileceğinden, DEHB tanısının kapsamlı bir değerlendirme sonucunda ele alınması önemlidir.
Dikkat Eksikliği Akademik Başarıyı Nasıl Etkiler?
Dikkat, öğrenme sürecinin önemli bileşenlerinden biridir. Bir öğrencinin dersi takip edebilmesi, bilgiyi işlemesi, öğrendiklerini hatırlaması, görevlerini planlaması ve sınav sırasında sorulara odaklanabilmesi akademik performansı etkileyebilir.
Dikkat sorunları yaşayan bir öğrenci konuyu biliyor olmasına rağmen:
- Soruyu eksik okuyabilir.
- Dikkatsizlik kaynaklı hatalar yapabilir.
- Ödevlerini veya görevlerini tamamlamakta zorlanabilir.
- Sınav süresini verimli kullanamayabilir.
- Çalışmaya başlamayı sürekli erteleyebilir.
- Uzun süre çalışma gerektiren derslerde zorlanabilir.
- Öğretmenin verdiği yönergelerin bir bölümünü kaçırabilir.
- Düzenli tekrar yapmakta zorlandığı için öğrendiklerini yeterince pekiştiremeyebilir.
Bu güçlükler zaman içerisinde öğrencinin akademik performansını ve öğrenme sürecini etkileyebilir. Tekrarlayan başarısızlık deneyimleri bazı çocuk ve ergenlerde öz güven, motivasyon ve okula ilişkin duygular üzerinde de olumsuz etkiler oluşturabilir.
Bu nedenle değerlendirme sürecinde yalnızca akademik başarıya değil; çocuğun veya ergenin günlük yaşamına, duygusal durumuna, sosyal ilişkilerine ve aile içindeki işlevselliğine de bütüncül olarak bakılması önemlidir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Tanısı Nasıl Konulur?
DEHB tanısı tek bir belirtiye veya yalnızca dikkat dağınıklığına dayanılarak konulmaz. Tanı sürecinde kişinin belirtileri, gelişimsel öyküsü, belirtilerin ne zamandır devam ettiği, hangi ortamlarda ortaya çıktığı ve günlük işlevselliği üzerindeki etkileri kapsamlı biçimde değerlendirilir.
Çocuk ve ergenlerde değerlendirme sürecinde gerektiğinde ebeveynlerden ve öğretmenlerden alınan bilgilerden, klinik görüşmelerden ve uygun değerlendirme araçlarından yararlanılabilir. Yetişkinlerde ise kişinin çocukluk döneminden itibaren yaşadığı belirtiler ve güncel yaşamındaki işlevselliği birlikte ele alınır.
DEHB tanısı, ilgili uzman hekim tarafından yapılan klinik değerlendirme sonucunda konulur. Gerekli görülen durumlarda psikolojik değerlendirme ve dikkat performansını inceleyen testlerden elde edilen bulgular da değerlendirme sürecine katkı sağlayabilir.
DEHB’de Psikolojik Destek Nasıl Olur?
DEHB’ye yönelik psikolojik destek süreci kişinin yaşına, belirtilerine, ihtiyaçlarına ve günlük yaşamda zorlandığı alanlara göre planlanır. Amaç yalnızca dikkat süresini artırmak değil; kişinin yaşadığı güçlükleri anlamasına ve günlük yaşamını daha işlevsel biçimde düzenleyebilmesine yardımcı olmaktır.
Psikolojik destek sürecinde;
- Dikkat ve odaklanma güçlükleri
- Planlama ve organizasyon becerileri
- Zaman yönetimi ve erteleme davranışları
- Duygu düzenleme güçlükleri
- Dürtüsellikle baş etme
- Akademik veya mesleki yaşamda yaşanan zorlanmalar
- Öz güven ve motivasyon sorunları
- Aile ve kişiler arası ilişkilerde yaşanan güçlükler
üzerinde çalışılabilir.
Çocuk ve ergenlerle yürütülen süreçlerde ihtiyaç doğrultusunda ebeveynlerle iş birliği yapılması ve aileye yönelik bilgilendirme çalışmaları da sürecin bir parçası olabilir.
DEHB’ye Yönelik Online Psikolojik Destek Alınabilir mi?
DEHB ile ilişkili dikkat, planlama, zaman yönetimi, erteleme, duygu düzenleme ve günlük yaşam güçlükleri üzerine online psikolojik destek süreci yürütülebilir.
Online görüşmeler; güvenli görüntülü görüşme sistemi üzerinden, gizlilik ve etik ilkeler gözetilerek ve düzenli seans planlamasıyla gerçekleştirilebilir.
Bununla birlikte online görüşmenin uygunluğu kişinin yaşı, ihtiyaçları, belirtileri ve klinik değerlendirmesi doğrultusunda ele alınır. Özellikle çocuklarla yürütülen çalışmalarda yüz yüze görüşmenin daha uygun olabileceği durumlar bulunabilir.
Antalya’da DEHB için Psikolojik Destek
Klinik Psikolog Merve Ceren Güngör, Antalya’nın Muratpaşa (Lara) bölgesindeki özel Sağlık Meslek Hizmet Biriminde çocuk, ergen ve yetişkinlere Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat sorunları ve bunlara eşlik eden psikolojik güçlükler konusunda yüz yüze psikolojik destek sunmaktadır.
Antalya dışında yaşayan veya yüz yüze görüşmeye katılma imkânı bulunmayan danışanlarla ise uygunluk değerlendirmesi doğrultusunda online (uzaktan) görüşmeler gerçekleştirilebilmektedir.
DEHB belirtilerinin kişinin akademik, mesleki, sosyal veya günlük yaşamını etkilemesi durumunda kapsamlı bir değerlendirme yapılması ve ihtiyaçlara uygun bir destek sürecinin planlanması önemlidir.
